Thuyền trưởng Việt Nam trên hải trình ASEAN 2010


(An ninh Quốc phòng) - Bắt đầu một hải trình mới, con thuyền ASEAN không chỉ mang theo dấu ấn của thuyền trưởng Việt Nam trong một năm qua, mà còn hy vọng điều chỉnh “phương cách ASEAN” trong những năm tới. Chẳng thể nào duy trì mãi những nghịch lý về quyền lợi kinh tế và những bức xúc về an ninh an toàn biển.

Ngoài năm lĩnh vực truyền thống: giáo dục, tài chính, năng lượng, thiên tai và cúm gia cầm, Hội nghị cấp cao Đông Á lần thứ 5 (EAS-5) nghiên cứu mở rộng hợp tác trên một số lĩnh vực mới, nhất là về phục hồi sau khủng hoảng và phát triển bền vững, ứng phó với biến đổi khí hậu…

EAS-5 là sự kiện nổi bật nhất trong mùa cấp cao cuối cùng ở Hà Nội đã diễn ra sáng 30/10, với quyết tâm chính trị là diễn đàn này sẽ mở rộng thêm các lĩnh vực hợp tác mới để ứng phó với những thách thức toàn cầu trong kỷ nguyên tới.

Sức mạnh nội tại của kết nối

Dấu ấn nổi bật nhất của Việt Nam chính là Tuyên bố của Chủ tịch 2010 về hội nhập đầy đủ và kết nối chặt chẽ trong xây dựng cộng đồng và kế hoạch tổng thể để liên kết ASEAN, nhất trí kết nối về hạ tầng, thể chế và người dân, nhất là ở tiểu vùng Mekong.

So với thời đầu Đổi mới, Việt Nam chỉ nói “hội nhập kinh tế” chưa nói “hội nhập chính trị” thì Tuyên bố này quả là một bước tiến lớn.

Nhưng không thể “hội nhập đầy đủ và kết nối chặt chẽ” chỉ bằng các nghị quyết. “Có thực mới vực được đạo!” Quỹ Hạ tầng AIF là minh chứng cho quyết tâm hội nhập đầy đủ và biểu dương tính tự cường truyền thống của các nước trong Hiệp hội.

Ảnh  Lê Anh Dũng

Không có bữa tiệc nào miễn phí! Phải huy động trước hết các nguồn tài chính từ bên trong Hiệp hội để hỗ trợ phát triển hạ tầng khu vực.

Hòa nhập không sợ hòa tan, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Chủ tịch Hội nghị kêu gọi các đối tác bên ngoài, ngân hàng phát triển đa biên, quỹ khu vực toàn cầu, đặc biệt là khu vực tư nhân hãy trực tiếp tham gia triển khai kế hoạch này.

Con thuyền rời bến, nhưng sáng kiến còn ở lại. Ngày 7/12 tới, Việt Nam sẽ giới thiệu kế hoạch tổng thể cho công chúng và khuyến khích sự tham gia tích cực của tất cả các bên quan tâm trong một hội thảo liên quan đến kế hoạch kết nối này.

Bài học “lấy dân làm gốc” của Việt Nam một lần nữa lại tỏa sáng. Không phải ngẫu nhiên, trong 67 khoản của bản tuyên bố, Chủ tịch Hội nghị đã đưa vị trí của công dân trong khu vực lên hàng đầu.

Mục “ASEAN hướng tới người dân” đánh giá cao sự tham gia của nhân dân trong quá trình xây dựng cộng đồng. Chưa bao giờ “hơi thở thứ hai của ASEAN” được đặt vào vị trí trung tâm qua các tuyên bố Hà Nội về nâng cao phúc lợi và phát triển cho phụ nữ/trẻ em; về phát triển nguồn lực/kỹ năng con người; về hợp tác tìm kiếm cứu nạn và tàu thuyền gặp nạn trên biển.

Tương đồng lợi ích cộng thêm yếu tố di truyền hy vọng sẽ khỏa lấp được nhiều dị biệt. ASEAN nhận thức ngày càng rõ không thể chỉ bám giữ lợi ích quốc gia khi mà tính hiệu quả kinh tế hay vấn đề an ninh an toàn trên biển đâu phải là thách thức đối với một thành viên.

Chẳng thể nào duy trì mãi nghịch lý khi vận chuyển hàng từ Bangkok (Thái Lan) tới Cebu (Philippines) lại đắt hơn tới Los Angeles (Mỹ)!

Cũng chẳng thể nào “câu giờ” mãi một lời hứa quân tử cách đây 8 năm, rằng sẽ có Bộ Quy tắc ứng xử trên một vùng biển tranh chấp và căng thẳng Biển Đông (COC) thay cho tuyên bố chính trị chẳng có gì ràng buộc (DOC)!

Vấn đề COC tại HNCC 17 không có gì mới hơn nội dung bàn thảo tại ASEAN 16 (Hà Nội tháng 4/2010). Nhưng việc chỉ trong vòng sáu tháng,  ASEAN đã hai lần nêu lên sự cần thiết phải có một COC mang tính ràng buộc về pháp lý để giải quyết các tranh chấp về chủ quyền, bảo đảm quyền tự do hàng hải tại Biển Đông, đã tạo nên sức ép đối với những ai chưa thật sự coi vấn đề này là cấp bách.

Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo tại Cấp cao Đông Á. Ảnh  Lê Anh Dũng

Sức ép này càng tăng khi tranh chấp giờ đây không còn là vấn đề giữa Trung Quốc và ASEAN nữa. Căn cứ những gì Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton nói với Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo hôm 30/10, vấn đề Biển Đông hiện đang nằm trong “nghị trình nóng” của quan hệ Trung-Mỹ!

Hai chân kiềng và năm kênh thực thi

Phát biểu tại EAS-5, Thủ tướng Ôn Gia Bảo cho hay, Trung Quốc sẵn sàng hợp tác với các nước khác làm sâu sắc sự hợp tác trong Đông Á trên cơ sở các nguyên tắc đã được xây dựng và đưa ra tại EAS.

Trong  khi đó, ngoại trưởng Clinton, với tư cách đại diện của Tổng thống Obama đã khẳng định, EAS là “cấu trúc không thể thiếu được” trong xử lý các vấn đề chiến lược, kinh tế và chính trị của khu vực. EAS nên đưa ra một chương trình nghị sự tích cực trong đó xử lý tất cả các vấn đề có ảnh hưởng lớn của thời đại, bao gồm cả an ninh biển.

Ở đâu vấn đề kinh tế, chính trị, an ninh được thảo luận, và Mỹ có lợi ích, Mỹ sẽ có mặt và tham gia tích cực.

Bắc Kinh hiện vẫn coi Biển Đông là vấn đề thuộc “lợi ích cốt lõi của Trung Quốc”, giải quyết tranh chấp vấn đề này chỉ cần tiến hành song phương, giữa Trung Quốc và ASEAN, không cần bên thứ ba. Washington lại cho rằng, vấn đề tự do hàng hải trên Biển Đông thuộc về “lợi ích quốc gia của Mỹ”, giải quyết vấn đề này cần tiếp cận đa phương.

Qua sự e dè , thậm chí lo ngại của một số nước ASEAN do thái độ quyết đoán của Trung Quốc trong vấn đề Biển Đông, Giáo Giáo sư David Shambaugh từ Đại học George Washington đánh giá: “Trong vòng 12 tháng qua, Trung Quốc đã hủy hoại tất cả những gì mà nước này đã đạt được trong 12 năm xung quanh khu vực ngoại biên của họ khi xét về các mối quan hệ ngoại giao”.

Tưởng cũng cần trích dẫn cả nhận định từ phía Trung Quốc: “Tình hình an ninh ở Biển Đông vốn rất ổn định!” Tướng Quan Hữu Phi của quân giải phóng nói như thế! Còn một số quan chức Trung Quốc khác thì cho rằng, Washington chứ không phải Bắc Kinh là bên gây hấn ở Biển Đông(?).

Nhưng đâu chỉ trên Biển Đông, những động thái của Trung Quốc tại khu vực Kashmir và gần bang Arunachal Pradesh của Ấn Độ và ở vùng Biển Hoa Đông ngoài khơi Nhật Bản khiến hai xứ Nam Á và Đông Á phải quan tâm và tăng cường hợp tác về nhiều mặt, kể cả an ninh và đất hiếm, một lợi khí ngoại giao vừa xuất hiện.


Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton gặp gỡ các nước lưu vực sông Mekong bên lề Hội nghị. Ảnh Lê Anh Dũng

Sẽ có lợi cho ASEAN khi có nhiều cường quốc thế giới chú ý đến nguy cơ mất cân bằng quyền lực tại đây, chủ trương làm sâu sắc hơn hợp tác với khu vực. Việc Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Nga đã/đang đẩy quan hệ với Việt Nam lên tầm “đối tác chiến lược” nằm trong chiều hướng tích cực ấy.

Chính vì vậy, việc ASEAN quyết định nâng các quan hệ với những đối tác bên ngoài lên tầm cao mới cũng như quyết định nâng cấp EAS phản ánh ý chí chính trị và tầm nhìn chiến lược của Hiệp hội đối với thời cuộc.

Việc hoàn thành hệ thống 5 kênh bổ sung và hỗ trợ nhau: ASEAN +1, APT, ARF, ADMM+ và EAS, cùng với việc đề xuất phương pháp tiếp cận 2 chân kiềng: đẩy nhanh hội nhập và tăng cường quan hệ đối ngoại là một cột mốc đáng ghi nhớ trong lịch sử phát triển 43 năm của ASEAN.

Dấu ấn này tại Hà Nội sẽ được cộng đồng ASEAN nhìn lại như một đóng góp tích cực, chủ động và có trách nhiệm của Việt Nam trong việc củng cố và thúc đẩy các mạng lưới hợp tác trong/và ngoài khu vực vì hòa bình và thịnh vượng chung.

Với “liệu pháp” này, hy vọng những “căn bệnh ASEAN” sẽ được chữa trị dần (như việc Thái Lan tham gia cuộc tập trận kéo dài 20 ngày trong khi Trung Quốc tiếp tục điều tàu tuần tra ngư nghiệp loại mới nhất đến vùng biển Trường Sa)

Vĩ thanh của ASEAN 17

Đã đến lúc Hiệp hội cần phải suy nghĩ lại về “phương cách ASEAN”. Sự đồng thuận ấy đã có lúc bất cập cho “văn hóa thực thi” các kênh rộng lớn nói trên. Phải chăng thời khắc để điều chỉnh “phương cách ASEAN” đã điểm khi con thuyền ASEAN đang chuẩn bị ra biển lớn, chuẩn bị ứng phó với nhiều thách thức truyền thống và phi truyền thống.

Ngày chia tay, bạn bè trong khối và các đối tác đều đánh giá cao thắng lợi của ASEAN 17, ca ngợi vai trò của Chủ tịch Hội nghị, đặc biệt là phong cách lãnh đạo và điều khiển các cuộc họp chính thức lẫn các cuộc họp kín của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng. Tổng thống Indonesia cho rằng, sau HNCC 17, ASEAN mạnh hơn, đoàn kết với nhau hơn và cùng nhau đi lên.

Hãy trích lời Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết để tiễn con thuyền ASEAN rời Hà Nội, ngàn năm Thăng Long lên đường sang Jakarta, thủ đô của một đất nước cũng coi việc bảo vệ chủ quyền biển đảo là biểu tượng của tư thế quốc gia:

“Nhân dân Việt Nam yêu chuộng hòa bình, công lý, trọng nhân nghĩa, thủy chung, nhưng không bao giờ khuất phục trước cường quyền, bạo lực”.

Và để giã từ bạn bè, hãy tặng bạn bức trướng sau đây: “Đại Việt Hiếu hòa Thượng võ Ngàn năm không chịu khuất! Thăng Long Hùng khí Tôn văn Vạn kiếp chẳng hề phai!”

Chủ đề năm 2011 Indonesia lựa chọn là “Cộng đồng ASEAN trong một cộng đồng toàn cầu”. Chúc cho sự cân bằng năng động các bạn đang phấn đấu để có “hai trong một” thành công! Chúc Indonesia thuận buồm xuôi gió!

Bài viết, video, hình ảnh đóng góp cho chuyên mục vui lòng gửi về banbientap@nguyenchivinh.org